صحراى قلاس ، توقفگاه مسافران بوده . ميان غركرد و اسفيجاب نيز صحرا بوده . به احتمالى غركرد در محل ويرانه‌هاى دوان واقع بوده است . و در هر صورت غركرد را بايد در محلى كه بوسيلهء رود قلس‌عليا و شاخه‌هاى آن مشروب مىشده جستجو كرد . شهر اسفيجاب « 1 » سه‌بار از بنكث كوچكتر بوده . در قرن دهم ميلادى ( قرن چهارم هجرى ) كهن‌دز آن به حالت ويرانه‌اى درآمده بوده . و فقط شهرستان و ربض آن باقى مانده بوده . طول حصار ربض يك فرسخ بوده ( محيط آن ) . شهرستان چهار دروازه داشته به شرح زير : دروازهء نوجكث ، دروازهء فرخاذ ، دروازهء شكران [ در ترجمهء سابق الذكر استخرى « در سراكراثه » آمده ] و دروازهء بخارا . شهرستان كاخ و زندان و مسجد جامع و بازارها داشته و مقدسى بازار پارچه‌فروشان آن را عليحده ياد مىكند . اسفيجاب بيش از بنكث محل اجتماع « مجاهدان راه دين » بود و رباطهاى ( كاروانسراهاى ) بسيار براى اينان در آنجا ساخته شده بوده و به قول مقدسى تعداد آنها به 1700 بالغ مىگرديده . رباطها ، مانند همه‌جا ، بعضا از طرف ساكنان شهرهاى بزرگ براى هم‌شهريان ايشان احداث گشته بوده ( مثلا از رباط نخشبيان و رباط بخارائيان و رباط سمرقنديان ياد شده است ) و برخى رباطها نيز با پول اهدائى فلان يا به همان فرد اعيان و بزرگان ساخته شده بوده . من‌جمله رباط قرا تگين حاكم اسفيجاب « 2 » را كه در زمان نصر بن احمد فرمانفرماى آن شهر بوده مى - توان ياد كرد . گوراو در اين شهر بوده و در كنار آن گور منصور فرزند وى

--> ( 1 ) - استخرى ، 333 ؛ ابن حوقل ، 390 - 389 ؛ مقدسى 273 - 272 . ( 2 ) - ( در چاپ روسى 1900 و چاپ انگليسى « بلخ » نوشته شده و اين خطاى آشكارى از طرف مؤلف است ؛ به بعد در همين فصل رجوع شود . - تحريريه )